چرا بعضی رانندگان جرثقیل در برابر آموزش مقاومت می‌کنند؟

بررسی روان‌شناختی مقاومت در برابر یادگیری، با آمار و مثال‌های واقعی

در صنعت جرثقیل، یکی از عجیب‌ترین تناقض‌ها این است که هرچه یک اپراتور تجربه بیشتری پیدا می‌کند، گاهی مقاومت او در برابر آموزش بیشتر می‌شود. کسی که سال‌ها با جرثقیل کار کرده ممکن است بگوید:

«من ۲۰ ساله جرثقیل می‌رانم؛ این چیزها رو خودم می‌دونم!»

اما همین جمله، اگر بدون بررسی گفته شود، می‌تواند یکی از خطرناک‌ترین جملات در عملیات لیفت باشد.

مسئله این نیست که همه رانندگان جرثقیل چنین رفتاری دارند. بسیاری از اپراتورهای حرفه‌ای اتفاقاً علاقه زیادی به یادگیری دارند. مسئله این است که تجربه، اگر با یادگیری مستمر همراه نباشد، می‌تواند به اعتمادبه‌نفس کاذب تبدیل شود.

اولین خطای روان‌شناختی: «من تجربه دارم، پس اشتباه نمی‌کنم»

یکی از مهم‌ترین خطاها Overconfidence Bias یا سوگیری اعتمادبه‌نفس بیش از حد است.

اپراتور ممکن است هزاران بار یک کار را بدون حادثه انجام داده باشد. مغز او از این تجربه نتیجه می‌گیرد:

«پس روش من درست است.»

اما این نتیجه‌گیری منطقی نیست.

فرض کنید یک اپراتور ۱۵ سال است جرثقیل کار می‌کند و در تمام این مدت یک بار هم واژگونی نداشته است. این موضوع ثابت نمی‌کند که روش او همیشه ایمن بوده؛ فقط نشان می‌دهد که تا امروز پیامد خطرناک اتفاق نیفتاده است.

برای مثال، ممکن است چندین بار با فاصله کم از ظرفیت مجاز، روی زمین نسبتاً نامناسب، باربرداری کرده باشد و اتفاقی نیفتاده باشد. این موفقیت‌های قبلی می‌توانند به‌تدریج یک باور خطرناک ایجاد کنند:

«دیدی؟ همیشه همین کار را کردم و مشکلی هم پیش نیامده.»

این همان جایی است که تجربه می‌تواند از یک مزیت به یک خطر تبدیل شود.

 خطای دوم: عادی‌شدن انحراف از روش صحیح

یک پدیده مهم در ایمنی، Normalization of Deviance یا عادی‌شدن انحراف است.

یعنی یک کار اشتباه چند بار انجام می‌شود و چون حادثه‌ای رخ نمی‌دهد، کم‌کم همان رفتار اشتباه، «روش معمول کار» تلقی می‌شود.

مثلاً:

اپراتور می‌داند که قبل از لیفت باید شرایط زمین، وضعیت جک‌ها، شعاع باربرداری و جدول بار را بررسی کند. اما در یک پروژه، به دلیل فشار زمانی، بررسی کامل انجام نمی‌شود.

هیچ اتفاقی نمی‌افتد.

روز بعد هم همان کار تکرار می‌شود.

باز هم اتفاقی نمی‌افتد.

بعد از چند هفته، مغز دیگر این رفتار را «انحراف» نمی‌بیند؛ بلکه آن را تبدیل به روال عادی کار می‌کند.

اینجاست که آموزش می‌تواند با یک مقاومت جدی مواجه شود، چون مدرس می‌گوید:

«این کار باید این‌طور انجام شود.»

ولی اپراتور پاسخ می‌دهد:

«ما همیشه همین‌طور انجام می‌دهیم.»

 یک آمار بسیار مهم درباره حوادث جرثقیل

موضوع فقط تئوری روان‌شناسی نیست.

یک مطالعه درباره آگاهی موقعیتی اپراتورهای جرثقیل متحرک گزارش کرده است که در داده‌های مورد بررسی، ۴۳ درصد از حوادث جرثقیل در فاصله سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۰ با قصور اپراتور مرتبط بوده‌اند. همچنین همان منبع گزارش می‌کند که در حوادث واژگونی جرثقیل، حدود ۷۵ درصد موارد، در مطالعات مورد اشاره، با خطای اپراتور مرتبط بوده است.

در بررسی دیگری از ۲۱۲ مورد Near Miss و حادثه مرتبط با جرثقیل، بی‌توجهی ۱۹ درصد از عوامل گزارش‌شده را تشکیل می‌داد و خطاهای اپراتورها و افراد علامت‌دهنده در مجموع ۲۴ درصد موارد را شامل می‌شد.

این اعداد یک پیام مهم دارند:

دانستن نحوه حرکت دادن جرثقیل با توانایی مدیریت ریسک عملیات جرثقیل یکسان نیست.

اپراتور ممکن است در کنترل Joystick فوق‌العاده باشد، اما در تشخیص شرایط زمین، خواندن Load Chart، ارزیابی شعاع، ارتباط با ریگر یا تشخیص تغییر شرایط محیطی ضعف داشته باشد.

 چرا اپراتور می‌گوید «این آموزش‌ها را بلدم»؟

اینجا پای یک خطای دیگر به میان می‌آید: اثر دانینگ–کروگر (Dunning–Kruger Effect).

به زبان ساده، گاهی فردی که دانش محدودی درباره یک موضوع دارد، توانایی واقعی خودش را بیش از حد ارزیابی می‌کند؛ چون برای تشخیص میزان ناآگاهی خودش، دانش کافی ندارد.

البته نباید هر اپراتور باتجربه‌ای را به این اثر نسبت داد. اما در آموزش‌های فنی، این پدیده می‌تواند خودش را به شکل جمله‌هایی مانند این نشان دهد:

• «این‌ها چیزهای تئوریه.»
• «من خودم بهتر می‌دونم.»
• «این روش روی کاغذه، توی کار جواب نمی‌ده.»
• «۲۰ ساله دارم این کار رو می‌کنم.»
• «تا حالا برای من اتفاقی نیفتاده.»

مشکل اصلی این نیست که فرد اعتمادبه‌نفس دارد؛ مشکل زمانی شروع می‌شود که اعتمادبه‌نفس از دانش و ارزیابی واقعی جلو بزند.

 مقاومت اپراتور همیشه تقصیر اپراتور نیست

گاهی سازمان خودش باعث مقاومت در برابر آموزش می‌شود.

اگر آموزش‌ها همیشه تکراری، طولانی، غیرعملی و جدا از مشکلات واقعی سایت باشند، طبیعی است که اپراتور احساس کند چیزی به دانش او اضافه نمی‌شود.

NIOSH در یک مرور نظام‌مند نتیجه گرفته است که آموزش و آموزش‌های ایمنی معمولاً تأثیر مثبتی بر رفتارها و شیوه‌های ایمنی کارکنان دارند، هرچند شواهد کافی برای اینکه آموزش به‌تنهایی و بدون عوامل دیگر حتماً نرخ آسیب را کاهش می‌دهد، محدود است.

در یک مطالعه روی بیش از ۸۰۰۰ کارگر ساختمانی نیز کارگرانی که آموزش ایمنی و بهداشت دریافت کرده بودند، پس از کنترل عوامل جمعیت‌شناختی، ۱۲ درصد کمتر احتمال داشت که برای جبران خسارت کاری درخواست ثبت کنند؛ این ارتباط در گروه سنی ۱۶ تا ۲۴ سال به ۴۲ درصد کاهش در ادعاهای جبران خسارت رسید.

پس آموزش ارزش دارد؛ اما نوع آموزش بسیار مهم است.

فشار تولید هم مقاومت در برابر آموزش را بیشتر می‌کند

فرض کنید ساعت ۴ بعدازظهر است.

جرثقیل باید بار را جابه‌جا کند. پروژه عقب است. مدیر پروژه عجله دارد و اپراتور می‌گوید:

«اگر بخواهیم هر بار همه این مراحل را انجام بدهیم، تا فردا طول می‌کشد!»

این دقیقاً جایی است که Production Pressure وارد می‌شود.

در یک بررسی NIOSH درباره موانع اجرای اقدامات پیشگیرانه در برابر حوادث Struck-by، ۲۲ درصد پاسخ‌دهندگان، تأکید بیش از حد بر تولید را به‌عنوان یکی از موانع مطرح کردند و ۲۰ درصد نیز کمبود آموزش در شناسایی و پیشگیری از خطرات را مانع دانستند.

یعنی اگر سازمان فقط بگوید:

«بار را سریع‌تر جابه‌جا کن»

ولی هم‌زمان بگوید:

«ایمنی اولویت اول ماست»

اپراتور خیلی زود متوجه می‌شود کدام جمله واقعاً برای سازمان مهم‌تر است.

 مثال واقعی و ساده

فرض کنیم اپراتوری با یک جرثقیل ۱۰۰ تنی کار می‌کند.

او سال‌هاست بارهای ۳۰ تا ۴۰ تنی جابه‌جا می‌کند و هیچ مشکلی نداشته است.

یک روز بار ۴۰ تنی را در شعاعی بیشتر از عملیات‌های قبلی بلند می‌کند.

ریگر می‌گوید:

«Load Chart رو دوباره چک کنیم.»

اپراتور جواب می‌دهد:

«نگران نباش، این جرثقیل ۱۰۰ تنیه!»

این جمله از نظر روان‌شناختی بسیار مهم است.

چون ظرفیت اسمی جرثقیل با ظرفیت واقعی آن در یک شعاع مشخص یکسان نیست.

ممکن است جرثقیل ۱۰۰ تن ظرفیت اسمی داشته باشد، اما در شعاع خاص، طول بوم خاص و شرایط مشخص، ظرفیت مجاز بسیار کمتر باشد.

پس اپراتور ممکن است از نظر «تجربه عملی» قوی باشد، اما اگر دانش فنی خود را به‌روز نکند، تجربه او می‌تواند تبدیل به نقطه ضعف شود.

 یک شوخی

مدرس می‌گوید:

«آقای اپراتور، اگر جدول بار رو نگاه نکنیم چی می‌شه؟»

اپراتور می‌گوید:

«هیچی! من ۲۰ ساله دارم جرثقیل کار می‌کنم.»

مدرس می‌گوید:

«خیلی خوب؛ فقط امیدوارم جرثقیل هم ۲۰ ساله با شما موافق باشه!» 😄

شوخی است، اما پشت این شوخی یک حقیقت جدی وجود دارد:

جرثقیل با تجربه اپراتور تصمیم نمی‌گیرد؛ با قوانین فیزیک کار می‌کند.

 راه‌حل چیست؟

برای کاهش مقاومت اپراتورها، آموزش نباید با جمله‌ای مثل:

«شما اشتباه می‌کنید.»

شروع شود.

بهتر است با این جمله شروع شود:

«بیایید ببینیم اگر همین عملیات را در یک شرایط متفاوت انجام بدهیم، چه اتفاقی برای ظرفیت جرثقیل می‌افتد.»

اپراتور باتجربه باید احساس کند آموزش قرار نیست تجربه او را زیر سؤال ببرد؛ بلکه قرار است تجربه او را با دانش فنی ترکیب کند.

به همین دلیل OSHA نیز تأکید می‌کند که گواهینامه به‌تنهایی تضمین‌کننده توانایی اپراتور برای کار ایمن با همه تجهیزات و شرایط نیست و کارفرما باید صلاحیت واقعی اپراتور را ارزیابی کند و در صورت نیاز آموزش تکمیلی ارائه دهد.

حتی برنامه‌های حرفه‌ای آموزش اپراتور معمولاً فقط به کلاس تئوری محدود نمی‌شوند و موضوعاتی مانند Load Chart، محاسبه بار، Setup جرثقیل، بازرسی، شرایط زمین و تمرین عملی را شامل می‌شوند.

جمع‌بندی

مقاومت بعضی اپراتورهای جرثقیل در برابر آموزش را نمی‌توان فقط با «لجبازی» توضیح داد. پشت آن ممکن است مجموعه‌ای از عوامل روان‌شناختی و سازمانی قرار داشته باشد:

اعتمادبه‌نفس بیش از حد + عادی‌شدن انحراف + تجربه‌گرایی افراطی + تأیید تجربه‌های قبلی + فشار تولید + آموزش‌های غیرجذاب و غیرعملی.

خطر اصلی زمانی ایجاد می‌شود که اپراتور به این باور برسد:

«چون تا امروز اتفاقی نیفتاده، پس کاری که انجام می‌دهم حتماً ایمن است.»

در عملیات جرثقیل، هدف آموزش این نیست که به یک اپراتور باتجربه ثابت کنیم «هیچ‌چیز نمی‌داند». هدف این است که کاری کنیم تجربه او با دانش، محاسبه، ارزیابی ریسک و شناخت محدودیت‌های واقعی جرثقیل ترکیب شود.

چون در نهایت، تجربه جلوی حادثه را نمی‌گیرد؛ تجربه‌ای که دائماً به‌روز می‌شود، می‌تواند جلوی حادثه را بگیرد.

نکته آماری: اعداد ۴۳٪، ۷۵٪، ۱۹٪ و ۲۴٪ مربوط به مطالعات و مجموعه‌داده‌های مشخص هستند و نباید به‌عنوان «درصد تمام حوادث جرثقیل در جهان» برداشت شوند. OSHA نیز در مقررات و اسناد خود بر آموزش، ارزیابی صلاحیت و بازآموزی اپراتورها تأکید دارد.